އެމެރިކާ-އީރާނު މައްސަލަ: ދުނިޔޭގެ ސަލާމަތަށް ހުރި ގޮންޖެހުންތައް

އެމެރިކާ އާއި އީރާނަކީ ދުނިޔޭގެ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި އަބަދުވެސް ގިނަ ބަހުސްތަކާއި ހަމަނުޖެހުންތަކެއް ހިނގާ ދެ ގައުމެވެ. މި ދެ ގައުމުގެ ގުޅުންތަކަށް ބަލާއިރު، ދިގު ތާރީޚެއް ފެނިގެންދާނެއެވެ. ޚާއްސަކޮށް، 1979 ވަނަ އަހަރު އީރާނުގައި ހިނގި އިސްލާމީ އިންގިލާބަށްފަހު މި ދެގައުމުގެ ގުޅުން ވަނީ ބޮޑުތަނުން ގޯސްވެފައެވެ. ސިޔާސީ، އަސްކަރީ އަދި އިގްތިސާދީ ގޮތުން ދިމާވެފައިވާ މި ދެކޮޅުވެރިކަން ވަނީ މެދުއިރުމަތީގެ ސަލާމަތަށް ވެސް ނޭދެވޭ އަސަރުތަކެއް ކޮށްފައެވެ. މިއަދު މި ބަހުސްތައް ވަނީ ދުނިޔޭގެ ސިޔާސީ އެޖެންޑާގެ މުހިންމު ބައެއްގެ ގޮތުގައި ވެސް ބެލެވިފައެވެ. މި ލިޔުމުގައި، އެމެރިކާ-އީރާނު މައްސަލަ އުފެދިގެން އައިގޮތާއި، އޭގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ ސިޔާސަތަށް ކުރާ އަސަރުތަކާއި، މި މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް ކުރެވިދާނެ މަސައްކަތްތަކަށް އަލިއަޅުވާލާނަމެވެ.

.ތާރީޚީ ފެށުން: 1979ގެ އިންގިލާބު

އެމެރިކާ އާއި އީރާނުގެ ގުޅުން ގޯސްވުމުގެ އަސްލު އޮތީ 1979 ވަނަ އަހަރު އީރާނުގައި ހިނގި އިސްލާމީ އިންގިލާބުގައެވެ. އިންގިލާބުގެ ކުރިން، އީރާނުގެ ޝާހީ ސަރުކާރަކީ އެމެރިކާގެ އެންމެ ގާތް އެއް އެކުވެރިއެކެވެ. ނަމަވެސް، އިންގިލާބަށްފަހު، ޚާމަނާއީގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުން އީރާނު ވެގެންދިޔައީ އެމެރިކާގެ ސިޔާސަތުތަކާ ދެކޮޅު ހަދާ ގައުމަކަށެވެ. ޚާއްސަކޮށް، ޓެހެރާންގައި ހުންނަ އެމެރިކާގެ އެމްބަސީގައި ހިނގި ރަހީނުކުރުމުގެ މައްސަލައަށްފަހު، ދެ ގައުމުގެ ގުޅުން ވަނީ އެއްކޮށް ކެނޑިފައެވެ. އީރާނު ވެގެންދިޔައީ މެދުއިރުމަތީގައި އެމެރިކާގެ މަސްލަހަތުތަކަށް ނުރައްކަލެއް ކުރިމަތިކުރުވާ ބާރަކަށެވެ.

.އީރާނުގެ ނިއުކްލިއަރ ޕްރޮގްރާމްގެ ހިތްދަތި ދަތުރު

އެމެރިކާ އާއި އީރާނުގެ މައްސަލައިގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް މައްސަލައަކީ އީރާނުގެ ނިއުކްލިއަރ ޕްރޮގްރާމެވެ. އީރާނުން ބުނަނީ އެމީހުންގެ ނިއުކްލިއަރ ޕްރޮގްރާމަކީ ހަމައެކަނި ސުލްހަވެރި ބޭނުންތަކަށް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، އެމެރިކާ އާއި އޭގެ އެކުވެރިން ސުވާލު އުފައްދަނީ އީރާނުން ނިއުކްލިއަރ ހަތިޔާރު އުފެއްދުމަށް މަސައްކަތް ކުރާ ކަމަށެވެ. މި މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް 2015 ވަނަ އަހަރު ގާއިމުކުރެވުނު "ޖޮއިންޓް ކޮމްޕްރެހެންސިވް ޕްލޭން އޮފް އެކްޝަން" (ޖޭސީޕީއޯއޭ) އަކީ އީރާނަށް ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ލުއިކޮށް، އީރާނުގެ ނިއުކްލިއަރ ޕްރޮގްރާމް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށް އެޅުނު މުހިންމު ފިޔަވަޅެކެވެ. ނަމަވެސް، 2018 ވަނަ އަހަރު އެމެރިކާގެ އޭރުގެ ރައީސް ޑޮނަލްޑް ޓްރަމްޕް މި އެއްބަސްވުމުން ވަކިވެ، އީރާނުގެ މައްޗަށް އަލުން ގިނަ ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތައް އަޅުއްވައި، މި މައްސަލަ އަލުން ހޫނު ކޮށްލިއެވެ.

.ސަރަހައްދީ ހަނގުރާމަތަކާއި ޕްރޮކްސީ ހަނގުރާމަތައް

މެދުއިރުމަތީގައި ހިނގާ ގިނަ ހަނގުރާމަތަކުގައި އެމެރިކާ އާއި އީރާނުގެ ނުފޫޒު ފެންނަނީ އެކި ގޮތްގޮތަށެވެ. ސީރިއާ، ޔަމަން އަދި އިރާގު ފަދަ ގައުމުތަކުގައި މި ދެ ގައުމުން ވަނީ ދެކޮޅު ޕާޓީތަކަށް އެހީތެރިވެފައެވެ. އީރާނުން ސީރިއާގެ ރައީސް ބައްޝާރުލް އަސަދަށް އެހީތެރިވެދެމުންދާއިރު، އެމެރިކާއިން އެހީތެރިވަނީ އަސަދުގެ ސަރުކާރާ ދެކޮޅު ހަދާ ފަރާތްތަކަށެވެ. ޔަމަނުގައި ވެސް، ސައުދީ އަރަބިއްޔާ އިސްކޮށް އޮވެ ކުރާ ހަނގުރާމައިގައި ހޫޘީ ހަނގުރާމަވެރިންނަށް އީރާނުން އެހީތެރިވެދޭ ކަމަށް އެމެރިކާއިން ތުހުމަތު ކުރެއެވެ. މި ޕްރޮކްސީ ހަނގުރާމަތަކުގެ ސަބަބުން މި ސަރަހައްދުގެ ހަމަޖެހުން ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ގޯސްވެ، މިލިއަން ބައެއްގެ ދިރިއުޅުމަށް ނޭދެވޭ އަސަރުކޮށްފައެވެ.

.ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތަކާއި އިގްތިސާދީ ފިއްތުންތައް

އެމެރިކާއިން އީރާނުގެ މައްޗަށް އަޅާފައިވާ ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތަކަކީ އީރާނުގެ އިގްތިސާދަށް ވަރަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ދީފައިވާ ކަންކަމެވެ. ޚާއްސަކޮށް، ތެލާއި ގޭހުގެ އުފެއްދުންތަކަށް އަމާޒުކޮށްފައިވާ ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން އީރާނުގެ އާމްދަނީ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑުތަނުން ދަށްވެފައެވެ. މި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން އީރާނުގެ އާންމު ރައްޔިތުންނަށް ދިރިއުޅުމުގެ ގޮންޖެހުންތައް އިތުރުވެ، އެތެރޭގައި ސަރުކާރަށް ނުރުހުންތައް އިތުރުވެފައިވެއެވެ. އީރާނުން ވަނީ މި ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތަކަށް އެކި ގޮތްގޮތުން ރައްދު ދީފައެވެ. އޭގެތެރޭގައި ޔޫރޭނިއަމް މުއްސަނދިކުރުން އިތުރުކުރުމާއި، ސަރަހައްދީ ގޮތުން އެމެރިކާއާ ދެކޮޅު ހަރަކާތްތައް ވަރުގަދަކުރުން ހިމެނެއެވެ.

.ކުރިއަށް އޮތް ތަނުގައި އޮތީ ކޮން މަގެއް؟

އެމެރިކާ އާއި އީރާނުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަކީ ފަސޭހަ ކަމެއް ނޫނެވެ. ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި އޮތް އިތުބާރުގެ މިންވަރު ވަރަށް ކުޑައެވެ. އެމެރިކާގެ މިހާރުގެ ސަރުކާރުން ވަނީ ޖޭސީޕީއޯއޭ އެއްބަސްވުމަށް އަލުން އެނބުރި އައުމަށް ޝައުގުވެރިކަން ފާޅުކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމުގެ ބައެއް ކަންކަން އަލުން ހުށަހަޅަން ބޭނުންވާކަމަށް އެމެރިކާއިން ބުނެއެވެ. އީރާނުން ބުނަނީ ދަތިކުރުމުގެ ހުރިހާ ފިޔަވަޅެއް އުވާލަން ޖެހޭ ކަމަށާއި، ޖޭސީޕީއޯއޭ އެއްބަސްވުމުގައި އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެސް އެނބުރި އަންނަން ޖެހޭ ކަމަށެވެ.

ދުނިޔޭގެ އެހެން ބާރުތަކުން، ޚާއްސަކޮށް ޗައިނާ، ރަޝިއާ އަދި ޔޫރަޕުގެ ގައުމުތަކުން މި މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް މަސައްކަތް ކުރަމުންދެއެވެ. މި މައްސަލަ ހައްލުނުވެ ދިގުދެމިގެންދާނަމަ، މެދުއިރުމަތީގެ ހަމަޖެހުމަށް އިތުރު ނުރައްކާތަކެއް ކުރިމަތިވެ، ތެލުގެ އަގަށް ވެސް ނޭދެވޭ އަސަރުކޮށް، ދުނިޔޭގެ އިގްތިސާދަށް ވެސް އަސަރުކޮށްފާނެއެވެ. ސުލްހަވެރި ހައްލެއް ހޯދުމަށް ދެ ފަރާތުން ވެސް މަޝްވަރާގެ މޭޒަށް އައުމާއި، އިތުބާރު ބިނާކުރުމަށް މަސައްކަތް ކުރުން މުހިންމެވެ.

ނިންމާލަމުން ދަންނަވާލަން ބޭނުންވަނީ، އެމެރިކާ އާއި އީރާނުގެ މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި އެ ދެ ގައުމަށް އެކަނި އަސަރުކުރާ މައްސަލައެއް ނޫން ކަމެވެ. ދުނިޔޭގެ ސަލާމަތާއި ހަމަޖެހުމަށް ސީދާ އަސަރުކުރާ މައްސަލައެކެވެ. ދިގު ތާރީޚީ ދެކޮޅުވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނެސް، ދެ ފަރާތުން ވެސް މަޝްވަރާގެ މާހައުލެއް ބިނާކޮށް، ގުޅިގެން މަސައްކަތް ކުރުމަކީ މެދުއިރުމަތީގައި ސުލްހަ ގާއިމުކޮށް، ދުނިޔޭގެ ހަމަޖެހުން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި އެޅިދާނެ އެންމެ މުހިންމު ފިޔަވަޅެވެ.